|
| |
Omgaan met kritiek
Tekst: J. Haarbosch, studentenpsycholoog KU Brabant
Inleiding
Kritiek is voor veel mensen in onze Westerse maatschappij een zwaar beladen
onderwerp. Alleen al bij de gedachte aan het krijgen van kritiek, breekt hen het
angstzweet uit. Waarom is kritiek voor deze mensen zo bedreigend ? Vaak wordt
kritiek als een aanval ervaren op de persoon die verstrekkende gevolgen met zich
meebrengt. De gevolgen die (vaak onbewust) verwacht worden zijn bijvoorbeeld: "
Je mag me niet meer, je vindt me als persoon waardeloos, ik heb volledig gefaald
!".
Als kritiek als zo sterk bedreigend wordt ervaren is te verwachten dat de
reacties ook heftig zullen zijn. Op de verschillende reactiestijlen op kritiek
komen we later terug. Laten we eerst een proberen te bepalen wat kritiek nu
eigenlijk is.
Aan kritiek zijn meestal twee kanten te onderscheiden; iemand vindt iets
vervelend aan het gedrag van een ander en zegt daar iets over. Kritiek zegt dus
bijna altijd iets over én de beleving van de criticus én over het gedrag van
degene die bekritiseerd wordt. In de meest ideale vorm zou het ook zo gebracht
worden: " Ik vind het vervelend als je me steeds onderbreekt en me mijn verhaal
niet laat afmaken, ik wil dat je eerst eens goed luistert naar wat ik vertel
voor je met je visie komt !"
Kortom: iemand die kritiek uit, wil in feite zeggen: "Ik zou willen/ het
prettiger vinden als je dat en dat anders zou doen!".
Maar mensen zijn nu eenmaal meestal geen "ideale" of rationele wezens. Vaak zal
kritiek in een andere (minder duidelijk of omslachtig) vorm gegoten worden.
Waarom? De meesten van ons hebben niet geleerd om rechtstreeks en openlijk
kritiek te geven. We hebben geleerd om "voorzichtig te zijn" en anderen "niet te
kwetsen". Daarnaast heeft het zo zijn voordelen om de ander zich schuldig te
laten voelen en om de verantwoordelijkheid voor het feit dat je je niet prettig
voelt bij de ander te leggen. Als je ervoor weet te zorgen dat iemand zich
schuldig gaat voelen, kun je die ander gemakkelijk manipuleren! Je hoeft dan
niet rechtstreeks om iets te vragen (waarin een mogelijkheid van afwijzing zit).
Zo neemt kritiek vaak de vorm aan van " Je doet stom! Het is niet eerlijk! Een
normaal mens doet zo niet! Een goede partner zou dit nooit doen! Als je echt om
me gaf ....!"
Ook komt het regelmatig voor dat kritiek te laat geuit wordt (eerst een poos
ingeslikt) en er vervolgens in een extreme vorm uitknalt; er wordt ineens
gescholden ("Jij ook altijd met je ..... gedoe!").
Vormen van kritiek
- Schelden, tieren
Komt regelmatig voor bij mensen die frustraties "oppotten" (niet uiten)
totdat de bom barst. Het enige wat nog overheerst is het gevoel van "Het is
niet eerlijk, de ander doet mij onrecht aan !". De eerste aanleiding is vaak
ver te zoeken en door de agressie ten gevolge van de opgekropte frustratie
worden zaken opgeblazen en volledig uit zijn verband gehaald.
- Algemene, persoonsgerichte kritiek
"Jij ook altijd met je dominante gedoe!".
- Concrete, gedragsgerichte kritiek
"Je luistert niet!"
- Constructieve kritiek
Bevat én de eigen beleving én een vraag om verandering.
Constructief kritiek geven
Als je je ontevreden voelt over een ander, maak dan eerst voor jezelf
concreet: "Wat vind ik vervelend en hoe zou ik dit anders willen ?".
Sla de vraag naar wat je anders wilt niet over. Kritiek zonder vraag tot
verandering lijkt veel op "mopperen om het mopperen"; je kunt steeds af blijven
kraken wat die ander doet. Kies een goed moment om je kritiek en vraag te uiten.
Vaak werkt het niet om kritiek naar één persoon in een groep te uiten. Wacht
echter niet te lang. Uit je kritiek en je vraag duidelijk en concreet.
Laat ook zien wat je beleving is (boos, teleurgesteld, etc...). Ga geen oude
koeien uit de sloot halen of er van alles bijslepen: houdt het bij je ene
kritiekpunt. Praat in de "Ik"-vorm, richt je op die ander.
Luister naar de reactie van de ander. Begint de ander over een nieuw onderwerp
of schiet hij in de verdediging, geef dan opnieuw aan waarover het je gaat
(Desnoods speel je een aantal keren voor "grammofoonplaat".). Als je het gevoel
krijgt dat herhalen niets oplevert, vraag dan aan de ander om te herhalen wat je
zei. Verander niet van onderwerp en houdt vast aan je wens. Hou vast aan je
gevoel en je vraag en probeer te onderhandelen over hetgeen je wilt dat de ander
doet.
Reactiewijzen bij het krijgen van kritiek
- Vechten
Vanuit de gedachte: "De aanval is de beste verdediging!" in de
tegenaanval gaan: "Kijk naar jezelf! Je bent zelf .....! Je doet het zelf ook!
Je vroeg erom....! Jij begon zelf met.....!".
Ook het proberen aan te tonen dat de ander geen gelijk heeft (ter discussie
stellen), is vaak een vorm van vechten (de ander met verbaal geweld,
redenaties, redenen platwalsen).
- Vluchten
Weglopen, of jezelf kleinmaken, verontschuldigen of beklagen:
"Sorry hoor, ontzettend stom van me, zie je wel dat ik het niet kan, ik
verpest ook alles...!".
- Vermijden
Vanuit de gedachte: "Voorkomen is beter dan genezen!" de situatie mijden
of de ander voor zijn door veel zelfkritiek te geven.
- Verstarren/bevriezen
Alleen nog doodstil, met de mond vol tanden kunnen blijven zitten,
volledig dichtslaan.
Hoe je kun proberen deze reactiewijzen op kritiek te doorbreken?
Bij Vechten, Verdedigen, Vermijden of Verstarren, verlies je uit het oog dat de
kritiek in eerste instantie iets zegt over de ander: de ander vindt iets wat jij
doet vervelend.
Het is menselijk dat je schrikt als kritiek algemeen of sterk persoonsgericht
wordt geuit. Maar als de criticus onduidelijk (niet concreet is) in de kritiek,
dan is hij de enige die kan concretiseren wat hij vervelend vindt. Als je te
snel reageert ga je gedachtenlezen en invullen wat die ander allemaal zal
bedoelen. Het is onvermijdelijk dat je daarbij in je fantasie doorschiet in
opblazen en catastroferen.
Het begin van verandering ligt bij het je realiseren dat achter kritiek
ontevredenheid en een vraag van de ander te vinden is en dat je, als die twee
duidelijk zijn, kunt beslissen wat je daarmee wilt doen (naast je neerleggen,
iets van leren, met een deel ervan instemmen, toegeven dat je fout zat,
onderhandelen over een compromis). Hier werkt mogelijk de volgende
ondersteunende gedachte:
"Kritiek is een verstopte vraag. Misschien schiet ik er zelf ook wel iets mee
op als ik meehelp die vraag boven water te krijgen ! Al hoef ik het niet leuk te
vinden, toch kan ik er misschien iets van leren! "
Constructief reageren op kritiek
- Luister en kijk goed naar de ander.
- Laat horen en zien dat je luistert ("Je bent boos over iets wat ik gedaan
heb.")
- Vraag door tot je duidelijk hebt wat die ander van je wil. ("Wat heb ik
gedaan waar je zo boos over bent?", "Wat wil je anders?").
- Check (Koppel terug) of je die ander goed begrepen hebt. ("Als ik het goed
begrijp ben je boos over het feit dat ik me niet aan ..... afspraak heb
gehouden.")
- Ga niet in discussie, verdediging of tegenaanval. Het gaat erom dat die
ander ergens ontevreden over iets is en iets anders wil, niet of dit "waar" of
"eerlijk" is.
- Ga alleen in op hetgeen de ander zegt (Wat je werkelijk hoort en niet wat
je denkt te horen of wat dit allemaal zou kunnen betekenen).
- Geef aan wat je met de vraag van de ander gaat doen (Als je vindt dat de
ander gelijk heeft, zeg dat dan, schroom niet "Sorry!" te zeggen. Als de ander
je zinvolle/ bruikbare kritiek geeft, bedank daar dan voor, bevestig
opbouwende kritiek !).
- Of ga onderhandelen over een tussenvorm die voor beiden acceptabel is.
Gerelateerde site:
www.leren.nl
(omgaan met kritiek)
|
